Το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου μου είναι εκείνο που παραλαμβάνει όλη την ενέργεια, όλες τις πληροφορίες για την παρούσα στιγμή και όλες τις πιθανότητες που αντιλαμβάνεται το δεξί ημισφαίριο και τις διαμορφώνει έτσι ώστε να είναι διαχειρίσιμες.
Είναι το μέσο που χρησιμοποιώ για να επικοινωνήσω με τον έξω κόσμο, είναι το κέντρο της γλώσσας, διαμέσου της οποίας το ίδιο μου μιλά ακατάπαυστα. Μιλώντας μου συνέχεια, το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου μου με κρατά ενήμερη για τη ζωή μου και μου υπενθυμίζει ποια είμαι. Είναι εξαιτίας του που μπορώ και λέω «εγώ» ή «είμαι».
Όσον αφορά την οργάνωση πληροφοριών, είναι ένα από τα καταπληκτικότερα εργαλεία του σύμπαντος. Κατηγοριοποιεί, ιεραρχεί, περιγράφει, ταξινομεί, κρίνει και αναλύει κυριολεκτικά τα πάντα. Συνεχώς αποτιμά και υπολογίζει. Συνεχώς δημιουργεί θεωρίες ή ενισχύει παλιές, εκλογικεύει και απομνημονεύει στοιχεία.
Από την άποψη του πράττειν, το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου μου είναι πολυπράγμον – λατρεύει να κάνει όσα περισσότερα πράγματα γίνεται ταυτόχρονα και χαίρεται όταν καταφέρνει να τακτοποιεί όσες περισσότερες εκκρεμότητες γίνεται. Σκέφτεται γραμμικά και γι’ αυτό μπορεί να κάνει μηχανικούς υπολογισμούς. Αντιλαμβάνεται μεμιάς τα κρυμμένα μοτίβα κι έτσι μπορεί να επεξεργάζεται μεγάλους όγκους πληροφοριών σε πολύ λίγο χρόνο.
Για όλα αυτά ευθύνεται ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Για παράδειγμα, ενώ το δεξί ημισφαίριο αντιλαμβάνεται τα μακρότερα μήκη κύματος του φωτός, με αποτέλεσμα τα όρια ανάμεσα στα διαφορετικά πράγματα να αμβλύνονται και όλα να παρουσιάζονται αναμεμιγμένα μεταξύ τους και απαλά, το αριστερό ημισφαίριο αντιλαμβάνεται τα βραχύτερα μήκη κύματος, με αποτέλεσμα τα όρια να αναδεικνύονται με ευκρίνεια. Το αποτέλεσμα στην πρώτη περίπτωση είναι μια αντίληψη του κόσμου ως ενότητας και στη δεύτερη ως συλλογής χωριστών, διακριτών αντικειμένων.
Κάπως έτσι.
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα εγκέφαλος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα εγκέφαλος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
31 Αυγ 2009
ΕΠΙ...ΔΕΞΙΑ
Για τη συνείδηση του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου μας, όλοι είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας, η ζωή είναι όμορφη και όλοι εμείς το ίδιο – έτσι ακριβώς όπως είμαστε. Ο χαρακτήρας του δεξιού μας ημισφαιρίου δεν φοβάται, εάν δεν αντιμετωπίζουμε άμεσο και εμφανή κίνδυνο, γι’ αυτό και είναι ο ίδιος ριψοκίνδυνος. Προσαρμόζεται εύκολα στις καταστάσεις, παρότι είναι πολύ ευαίσθητος στη μη λεκτική επικοινωνία, ίσως επειδή κατανοεί εύκολα τους άλλους και αποκωδικοποιεί τα συναισθήματά τους με ακρίβεια. Το δεξί ημισφαίριο είναι ανοικτό στην αέναη ροή ενέργειας* που μας κάνει ένα με το σύμπαν. Περιλαμβάνει αυτά που αποκαλούμε διαίσθηση και ανώτερη συνείδηση. Είναι πάντα παρόν και δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο.
Μία από τις φυσικές λειτουργίες του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου μας είναι να μας δίνει νέες πληροφορίες κάθε στιγμή έτσι ώστε να μπορούμε να ενημερώνουμε τα αρχεία της μνήμης μας που περιέχουν παλιές πληροφορίες με τα νέα δεδομένα. Για παράδειγμα, όταν ήμουν μικρή σιχαινόμουν τις αγκινάρες. Χάρη στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μου, ήμουν πρόθυμη να δώσω στις αγκινάρες άλλη μια ευκαιρία (και κατέληξα να τις λατρεύω). Οι περισσότεροι κάνουμε κρίσεις με το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου μας και κλείνουμε την είσοδο στις νέες πληροφορίες που καταγράφει το δεξί – στενοκεφαλιά λέγεται, ξεροκεφαλιά επίσης, ας μη μεγαλώσω κι άλλο τη λίστα!
Το δεξί μας ημισφαίριο είναι ανοικτό στις νέες δυνατότητες και δεν σκέφτεται κατηγοριοποιώντας τα πάντα σε κουτάκια. Δεν το περιορίζουν οι κανόνες και οι κανονισμοί που έχει εδραιώσει το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο κατασκεύασε αυτά τα κουτάκια. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο είναι εξαιρετικά δημιουργικό και πάντα θέλει να δοκιμάζει το καινούριο. Αντιλαμβάνεται πως το χάος μερικές φορές είναι το απαραίτητο πρώτο βήμα σε μια δημιουργική διαδικασία. Είναι κιναισθητικό και μαθαίνει από την αφή και την εμπειρία. Τιμά τη ζωή και την υγεία όλων μας των κυττάρων. Χαίρεται με την ελευθερία του ότι υπάρχουμε ως οντότητες μέσα στο σύμπαν και δεν το τρομάζουν οι σκιές του παρελθόντος ούτε η αβεβαιότητα του μέλλοντος.
Όσο όμως κι αν λατρεύω τη στάση, την ελευθερία και τον ενθουσιασμό με τον οποίο το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας αγκαλιάζει τη ζωή, δεν μπορώ να μην παραδεχθώ ότι και το αριστερό ημισφαίριο είναι εξίσου καταπληκτικό. Μ’ αυτό ακριβώς θα ασχοληθώ στη συνέχεια.
* Μολονότι σπάνια το κατανοούμε, οι υποδοχείς των νευρώνων μας είναι σχεδιασμένοι να προσλαμβάνουν πληροφορίες σε ενεργειακό επίπεδο. Π.χ. το οπτικό μας πεδίο χωρίζεται σε δισεκατομμύρια μικροσκοπικές κουκίδες ή pixel. Κάθε pixel είναι γεμάτο από άτομα και μόρια που δονούνται. Τα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς μας αντιλαμβάνονται την κίνηση αυτών των σωματιδίων, τα οποία καθώς πάλλονται, εκπέμπουν ενέργεια σε διαφορετικές συχνότητες, μια πληροφορία που ο οπτικός φλοιός κωδικοποιεί στα διάφορα χρώματα. Η εικόνα που βλέπουμε δημιουργείται από την ικανότητα του εγκεφάλου μας να ομαδοποιεί τα pixel και να αναγνωρίζει γραμμές – οριζόντιες, κάθετες, κοίλες, κυρτές, όλες όσες συνδυάζονται ώστε να σχηματιστούν οι σύνθετες εικόνες. Διαφορετικά κύτταρα στον εγκέφαλό μας προσθέτουν το βάθος και την κίνηση σ’ αυτό που βλέπουμε και κάπως έτσι βλέπουμε!
Μία από τις φυσικές λειτουργίες του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου μας είναι να μας δίνει νέες πληροφορίες κάθε στιγμή έτσι ώστε να μπορούμε να ενημερώνουμε τα αρχεία της μνήμης μας που περιέχουν παλιές πληροφορίες με τα νέα δεδομένα. Για παράδειγμα, όταν ήμουν μικρή σιχαινόμουν τις αγκινάρες. Χάρη στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μου, ήμουν πρόθυμη να δώσω στις αγκινάρες άλλη μια ευκαιρία (και κατέληξα να τις λατρεύω). Οι περισσότεροι κάνουμε κρίσεις με το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου μας και κλείνουμε την είσοδο στις νέες πληροφορίες που καταγράφει το δεξί – στενοκεφαλιά λέγεται, ξεροκεφαλιά επίσης, ας μη μεγαλώσω κι άλλο τη λίστα!
Το δεξί μας ημισφαίριο είναι ανοικτό στις νέες δυνατότητες και δεν σκέφτεται κατηγοριοποιώντας τα πάντα σε κουτάκια. Δεν το περιορίζουν οι κανόνες και οι κανονισμοί που έχει εδραιώσει το αριστερό ημισφαίριο, το οποίο κατασκεύασε αυτά τα κουτάκια. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο είναι εξαιρετικά δημιουργικό και πάντα θέλει να δοκιμάζει το καινούριο. Αντιλαμβάνεται πως το χάος μερικές φορές είναι το απαραίτητο πρώτο βήμα σε μια δημιουργική διαδικασία. Είναι κιναισθητικό και μαθαίνει από την αφή και την εμπειρία. Τιμά τη ζωή και την υγεία όλων μας των κυττάρων. Χαίρεται με την ελευθερία του ότι υπάρχουμε ως οντότητες μέσα στο σύμπαν και δεν το τρομάζουν οι σκιές του παρελθόντος ούτε η αβεβαιότητα του μέλλοντος.
Όσο όμως κι αν λατρεύω τη στάση, την ελευθερία και τον ενθουσιασμό με τον οποίο το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας αγκαλιάζει τη ζωή, δεν μπορώ να μην παραδεχθώ ότι και το αριστερό ημισφαίριο είναι εξίσου καταπληκτικό. Μ’ αυτό ακριβώς θα ασχοληθώ στη συνέχεια.
* Μολονότι σπάνια το κατανοούμε, οι υποδοχείς των νευρώνων μας είναι σχεδιασμένοι να προσλαμβάνουν πληροφορίες σε ενεργειακό επίπεδο. Π.χ. το οπτικό μας πεδίο χωρίζεται σε δισεκατομμύρια μικροσκοπικές κουκίδες ή pixel. Κάθε pixel είναι γεμάτο από άτομα και μόρια που δονούνται. Τα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς μας αντιλαμβάνονται την κίνηση αυτών των σωματιδίων, τα οποία καθώς πάλλονται, εκπέμπουν ενέργεια σε διαφορετικές συχνότητες, μια πληροφορία που ο οπτικός φλοιός κωδικοποιεί στα διάφορα χρώματα. Η εικόνα που βλέπουμε δημιουργείται από την ικανότητα του εγκεφάλου μας να ομαδοποιεί τα pixel και να αναγνωρίζει γραμμές – οριζόντιες, κάθετες, κοίλες, κυρτές, όλες όσες συνδυάζονται ώστε να σχηματιστούν οι σύνθετες εικόνες. Διαφορετικά κύτταρα στον εγκέφαλό μας προσθέτουν το βάθος και την κίνηση σ’ αυτό που βλέπουμε και κάπως έτσι βλέπουμε!
29 Αυγ 2009
Αριστερά-δεξιά
Όταν η δρ. Jill Bolte Taylor έχασε, λόγω του εγκεφαλικού που υπέστη, τη λειτουργία των νευρολογικών κυκλωμάτων του αριστερού ημισφαιρίου του εγκεφάλου της, διαπίστωσε πως έχασε ταυτόχρονα διάφορα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς της που προφανώς συνδέονταν με τα κυκλώματα αυτά. Καθώς άρχιζε να αναρρώνει, το δίλημμα που αντιμετώπιζε ήταν: «θέλω να ξαναγίνω εγώ;». Ήθελε στ’ αλήθεια να ξαναποκτήσει την αίσθηση του εαυτού, αν αυτό σήμαινε να γίνει ξανά εγωκεντρική, να αποκτήσει και πάλι την έντονη επιθυμία να επιβάλλει την άποψή της, την ανάγκη να είναι πάντα σωστή ή το φόβο του χωρισμού και του θανάτου; Μπορούσε να ξαναγίνει πλήρες μέλος της οικογένειάς της χωρίς να χρειαστεί να κουβαλήσει ξανά το συναισθηματικό βάρος του ότι ήταν το μικρότερο παιδί μιας σειράς αδερφών και να αγκιστρωθεί και πάλι στους νευρολογικούς βρόγχους που αυτό συνεπαγόταν; Τελικά, ποιο ήταν το τίμημα που έπρεπε να πληρώσει το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου της προκειμένου να μπορέσει να ξαναθεωρηθεί νορμάλ;
Η αλήθεια είναι ότι τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου μας όχι μόνο αντιλαμβάνονται τον κόσμο και σκέφτονται με πολύ διαφορετικούς τρόπους σε νευρολογικό επίπεδο, αλλά και επιδεικνύουν πολύ διαφορετικές αξίες με βάση τον τύπο των πληροφοριών που προσλαμβάνουν, με αποτέλεσμα να επιδεικνύουν πολύ διαφορετικές προσωπικότητες, αλλά και να επεξεργάζονται συναισθήματα με πολύ διαφορετικούς, εύκολους στην αναγνώριση τρόπους.
Το δεξί μας ημισφαίριο ασχολείται με ό,τι αφορά το εδώ και τώρα. Χοροπηδάει ανάμεσα στις διαφορετικές εικόνες που προσλαμβάνει με ενθουσιασμό και δεν έχει καμιά μα καμιά έγνοια στον κόσμο. Χαμογελάει όλη την ώρα και είναι εξαιρετικά φιλικό. Αντίθετα, το αριστερό μας ημισφαίριο ασχολείται και αγχώνεται συνέχεια με λεπτομέρειες και βάζει αυστηρό πρόγραμμα και πλαίσιο στη ζωή μας. Είναι αυτό που μας κάνει να κρατάμε το σαγόνι όταν σκεφτόμαστε, να ανασηκώνουμε το φρύδι όταν κάνουμε κρίσεις και αυτό που αποφασίζει με βάση ό,τι έχει μάθει στο παρελθόν. Θέτει όρια και αξιολογεί: «αυτό είναι καλό» ή «αυτό είναι κακό».
Το δεξί μας ημισφαίριο θαυμάζει τον πλούτο του παρόντος και νιώθει ευγνωμοσύνη για τη ζωή – τη δική μας και όλων των άλλων έμβιων όντων. Δεν αξιολογεί τα πράγματα ως καλά ή κακά κι έτσι όλα υπάρχουν απλά μέσα σε ένα πλαίσιο αλληλεξάρτησης. Δέχεται τα πάντα έτσι όπως είναι και αποδέχεται το παρόν γι’ αυτό που είναι. Σήμερα κάνει πολύ περισσότερη ζέστη από χθες. Δεν δίνει δεκάρα. Αύριο θα βρέξει. Δεν του καίγεται καρφί. Μπορεί να παρατηρήσει ότι αυτός εκεί είναι ψηλότερος από τούτον εδώ ή ότι εκείνος είναι πιο πλούσιος απ’ αυτόν, αλλά το κάνει χωρίς να ασκεί κριτική, γιατί για κείνο όλοι είμαστε ισότιμα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας. Είναι το ημισφαίριο που δεν μπορεί να αντιληφθεί τις κατηγοριοποιήσεις και τα τεχνητά όρια που θέτουν η θρησκεία ή οι φυλετικές διακρίσεις.
(συνεχίζεται…)
Η αλήθεια είναι ότι τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου μας όχι μόνο αντιλαμβάνονται τον κόσμο και σκέφτονται με πολύ διαφορετικούς τρόπους σε νευρολογικό επίπεδο, αλλά και επιδεικνύουν πολύ διαφορετικές αξίες με βάση τον τύπο των πληροφοριών που προσλαμβάνουν, με αποτέλεσμα να επιδεικνύουν πολύ διαφορετικές προσωπικότητες, αλλά και να επεξεργάζονται συναισθήματα με πολύ διαφορετικούς, εύκολους στην αναγνώριση τρόπους.
Το δεξί μας ημισφαίριο ασχολείται με ό,τι αφορά το εδώ και τώρα. Χοροπηδάει ανάμεσα στις διαφορετικές εικόνες που προσλαμβάνει με ενθουσιασμό και δεν έχει καμιά μα καμιά έγνοια στον κόσμο. Χαμογελάει όλη την ώρα και είναι εξαιρετικά φιλικό. Αντίθετα, το αριστερό μας ημισφαίριο ασχολείται και αγχώνεται συνέχεια με λεπτομέρειες και βάζει αυστηρό πρόγραμμα και πλαίσιο στη ζωή μας. Είναι αυτό που μας κάνει να κρατάμε το σαγόνι όταν σκεφτόμαστε, να ανασηκώνουμε το φρύδι όταν κάνουμε κρίσεις και αυτό που αποφασίζει με βάση ό,τι έχει μάθει στο παρελθόν. Θέτει όρια και αξιολογεί: «αυτό είναι καλό» ή «αυτό είναι κακό».
Το δεξί μας ημισφαίριο θαυμάζει τον πλούτο του παρόντος και νιώθει ευγνωμοσύνη για τη ζωή – τη δική μας και όλων των άλλων έμβιων όντων. Δεν αξιολογεί τα πράγματα ως καλά ή κακά κι έτσι όλα υπάρχουν απλά μέσα σε ένα πλαίσιο αλληλεξάρτησης. Δέχεται τα πάντα έτσι όπως είναι και αποδέχεται το παρόν γι’ αυτό που είναι. Σήμερα κάνει πολύ περισσότερη ζέστη από χθες. Δεν δίνει δεκάρα. Αύριο θα βρέξει. Δεν του καίγεται καρφί. Μπορεί να παρατηρήσει ότι αυτός εκεί είναι ψηλότερος από τούτον εδώ ή ότι εκείνος είναι πιο πλούσιος απ’ αυτόν, αλλά το κάνει χωρίς να ασκεί κριτική, γιατί για κείνο όλοι είμαστε ισότιμα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας. Είναι το ημισφαίριο που δεν μπορεί να αντιληφθεί τις κατηγοριοποιήσεις και τα τεχνητά όρια που θέτουν η θρησκεία ή οι φυλετικές διακρίσεις.
(συνεχίζεται…)
28 Αυγ 2009
Εκατέρωθεν
Πού είχαμε μείνει λοιπόν; Α, ναι! Στη φυσιολογία του εγκεφάλου, στις βιολογικές βάσεις της κοσμοαντίληψης και συμπεριφοράς μας, στην ασυμμετρία μεταξύ αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου.
Προτού αρχίσω να παραθέτω στοιχεία, να πω ότι το τι κάνει γενικά ο εγκέφαλός μας, πόσο μάλλον το ποιο τμήμα του κάνει τι είναι θέμα προς διερεύνηση. Η ιατρική επιστήμη στον τομέα αυτόν βρίσκεται μάλλον στα σπάργανα, η κατανόησή της είναι ελλιπής, όπως και τα στοιχεία της. Η μελέτη του εγκεφάλου και των λειτουργιών του είναι αντικείμενο της νευροανατομίας κυρίως, η οποία μόνο τις 2-3 τελευταίες δεκαετίες κατάφερε να βγάλει τις παρωπίδες της και να δει τα πράγματα με ανοικτό πνεύμα.
Από την άλλη, ο κλάδος της γνωστικής ψυχολογίας μας έχει φέρει αντιμέτωπους με τις γνωστικές μας αδυναμίες: αδυναμίες κατανόησης και μνήμης, σφάλματα και στρεβλώσεις, γενικεύσεις χωρίς ερείσματα, όλα αυτά τεκμηριωμένα με στοιχεία από πειράματα και έρευνες.
Από τις δύο αυτές πλευρές, οι οποίες για μένα παρουσιάζουν ενδιαφέρον, έχω επιλέξει κάποιες μαρτυρίες. Η μία είναι της νευροανατόμου Jill Bolte Taylor, η οποία υπέστη η ίδια ένα εγκεφαλικό με ακατάσχετη αιμορραγία στο αριστερό ημισφαίριό της, κατάφερε με τη βοήθεια της μητέρας της να καταγράψει την εμπειρία της βήμα-βήμα μέχρι την πλήρη της ανάρρωση και μας προσφέρει μια «εκ των έσω» ματιά του τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν βγει από την πρίζα κατά το ήμισυ. Η άλλη είναι ενός αγαπημένου μου φίλου, του Κώστα Δημητρόπουλου, ο οποίος έγραψε ένα βιβλίο (υπό δημοσίευση) για το πώς παίρνουμε αποφάσεις, στο οποίο γίνεται εκτεταμένη μνεία των γνωστικών σφαλμάτων και στρεβλώσεων στα οποία υποπίπτουμε εντελώς ασυνείδητα. Τον ευχαριστώ για την άδεια να προδημοσιεύσω κάποια τμήματά του στο μπλογκ μου.
Πάνω στους δύο αυτούς άξονες θα σας καλέσω να σκεφτούμε στις επόμενες αναρτήσεις μου.
Προτού αρχίσω να παραθέτω στοιχεία, να πω ότι το τι κάνει γενικά ο εγκέφαλός μας, πόσο μάλλον το ποιο τμήμα του κάνει τι είναι θέμα προς διερεύνηση. Η ιατρική επιστήμη στον τομέα αυτόν βρίσκεται μάλλον στα σπάργανα, η κατανόησή της είναι ελλιπής, όπως και τα στοιχεία της. Η μελέτη του εγκεφάλου και των λειτουργιών του είναι αντικείμενο της νευροανατομίας κυρίως, η οποία μόνο τις 2-3 τελευταίες δεκαετίες κατάφερε να βγάλει τις παρωπίδες της και να δει τα πράγματα με ανοικτό πνεύμα.
Από την άλλη, ο κλάδος της γνωστικής ψυχολογίας μας έχει φέρει αντιμέτωπους με τις γνωστικές μας αδυναμίες: αδυναμίες κατανόησης και μνήμης, σφάλματα και στρεβλώσεις, γενικεύσεις χωρίς ερείσματα, όλα αυτά τεκμηριωμένα με στοιχεία από πειράματα και έρευνες.
Από τις δύο αυτές πλευρές, οι οποίες για μένα παρουσιάζουν ενδιαφέρον, έχω επιλέξει κάποιες μαρτυρίες. Η μία είναι της νευροανατόμου Jill Bolte Taylor, η οποία υπέστη η ίδια ένα εγκεφαλικό με ακατάσχετη αιμορραγία στο αριστερό ημισφαίριό της, κατάφερε με τη βοήθεια της μητέρας της να καταγράψει την εμπειρία της βήμα-βήμα μέχρι την πλήρη της ανάρρωση και μας προσφέρει μια «εκ των έσω» ματιά του τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν βγει από την πρίζα κατά το ήμισυ. Η άλλη είναι ενός αγαπημένου μου φίλου, του Κώστα Δημητρόπουλου, ο οποίος έγραψε ένα βιβλίο (υπό δημοσίευση) για το πώς παίρνουμε αποφάσεις, στο οποίο γίνεται εκτεταμένη μνεία των γνωστικών σφαλμάτων και στρεβλώσεων στα οποία υποπίπτουμε εντελώς ασυνείδητα. Τον ευχαριστώ για την άδεια να προδημοσιεύσω κάποια τμήματά του στο μπλογκ μου.
Πάνω στους δύο αυτούς άξονες θα σας καλέσω να σκεφτούμε στις επόμενες αναρτήσεις μου.
8 Ιουλ 2009
Science - no fiction
Το τελευταίο διάστημα διάβαζα εν παραλλήλω βιβλία προς δύο κατευθύνσεις. Η μία ομάδα βιβλίων ήταν, ας πούμε, μεταφυσική: πρόκειται για την τριλογία του Florian Tathagata: “Being”, “Given” και “Space”. Τα άλλα δύο ήταν βιβλία εκλαϊκευμένης ιατρικής: “My stroke of insight” της Jill Bolte Taylor, Ph.D. (το οποίο παρακινήθηκα να διαβάσω μετά από ένα εκπληκτικό βίντεο που είχε ανεβάσει στο blog της η toxotis) και το “The brain that changes itself” του Norman Doidge, M.D.
Πολύ σύντομα και προς μεγάλη μου έκπληξη συνειδητοποίησα πως οι δύο αυτές ομάδες βιβλίων συμπλήρωναν απόλυτα η μία την άλλη. Όχι μόνο έβρισκα στη δεύτερη αιτιολογίες για την πρώτη, αλλά και στην πρώτη έβρισκα ακριβείς περιγραφές βιολογικών γεγονότων που περιγράφονταν στη δεύτερη. Αναπόφευκτα οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο έχει πολύ ευρύτερη βιολογική βάση από ό,τι συνειδητοποιούμε.
Όπως όλοι γνωρίζουμε, ο εγκέφαλος μας χωρίζεται σε δύο ημισφαίρια, το αριστερό και το δεξί. Αυτά τα δύο ημισφαίρια επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω μιας «λεωφόρου μεταβίβασης πληροφοριών», ουσιαστικά μιας πολύ μεγάλης δέσμης νευρικών ινών που τα ενώνει, η οποία ονομάζεται μεσολόβιο ή τυλώδες σώμα (corpus callosum).
Από το corpus callosum οι πληροφορίες στη συνέχεια μεταβιβάζονται στον gyrus cinguli (έλικας προσαγωγίου), ο οποίος μαζί με την αμυγδαλή και τον ιππόκαμπο απαρτίζει το στεφανιαίο ή μεταίχμιο ή επιχείλιο σύστημα (limbic system). Τι λειτουργία επιτελεί αυτό; Η δουλειά του είναι να επισυνάπτει/περιενδύει τις εισερχόμενες πληροφορίες με συναισθήματα. Αυτό συμβαίνει προτού οι πληροφορίες διοχετευθούν προς τους ανώτερους εγκεφαλικούς λωβούς όπου εδράζουν οι γνωστικές ικανότητες. Επομένως, κάθε ερέθισμα που εισέρχεται στον εγκέφαλό μας υποχρεωτικά προσλαμβάνει ένα συναίσθημα από αυτό το σύστημα, που ονομάζεται επίσης παλαιοθηλαστικό γιατί αναπτύχθηκε πρώτο. Υπό αυτήν την έννοια, είμαστε μάλλον συναισθανόμενα όντα που σκέπτονται και όχι σκεπτόμενα όντα που συναισθάνονται, όπως προτιμάμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας.
Τέλος πάντων, ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του στεφανιαίου συστήματος είναι ότι, παρόλο που λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, δεν ωριμάζει. Οι νευρώνες του, όπως και η πλειονότητα άλλωστε των νευρώνων του εγκεφάλου μας, αντίθετα με τα υπόλοιπα κύτταρα του σώματός μας, δεν αντικαθίστανται. Στο βιολογικό αυτό γεγονός οφείλεται το φαινόμενο ότι κάθε φορά που μας πατάνε τα συναισθηματικά μας κουμπιά, εξαιτίας ακριβώς του στεφανιαίου μας συστήματος, αντιδρούμε αρχικά με τον ίδιο τρόπο που αντιδρούσαμε όταν ήμασταν 2 ετών. Ευτυχώς που τα κύτταρα του εξωτερικού φλοιού, αντίθετα, ωριμάζουν κι έτσι μπορούμε να αναγνωρίζουμε νέες πληροφορίες. Κι όταν συγκρίνουμε τις νέες αυτές πληροφορίες με τις αποθηκευμένες στο γνωστικό μας κέντρο, παρά την αυτόματη πρώτη αντίδραση του στεφανιαίου μας συστήματος, μπορούμε να επαναξιολογήσουμε την τρέχουσα κατάσταση και εκούσια να επιλέξουμε μια πιο ώριμη αντίδραση.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του εγκεφάλου μας είναι η ασυμμετρία αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου. Κάτι έχουμε ακούσει όλοι μας γι’ αυτό. Το δεξί ημισφαίριο είναι σχεδιασμένο να συγκρατεί τα πράγματα έτσι όπως συνδέονται μεταξύ τους. Για το δεξί μας ημισφαίριο δεν υπάρχει χρόνος πέρα από την τρέχουσα στιγμή και κάθε στιγμή είναι ένα τεράστιο κολλάζ εντυπώσεων κι ερεθισμάτων. Στην τρέχουσα αυτή στιγμή, λόγω της άμβλυνσης των ορίων μεταξύ των ξεχωριστών οντοτήτων που είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο το δεξί μας ημισφαίριο, όλα συνδέονται μεταξύ τους σαν ένα. Εδώ επίσης βρίσκονται οι κατοπτρικοί νευρώνες (mirror neurons) που λέγαμε, οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την ενσυναίσθηση. Είναι αυτοί που μας κάνουν να μπαίνουμε στη θέση του άλλου και να «ξέρουμε ακριβώς πώς νιώθει».
Το αριστερό ημισφαίριο, από την άλλη, επεξεργάζεται τις εισερχόμενες πληροφορίες με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Παίρνει καθεμία από τις πολυσύνθετες στιγμές του δεξιού ημισφαιρίου και απομονώνει λεπτομέρειες, τις οποίες συνδέει με λεπτομέρειες από την προηγούμενη στιγμή. Οργανώνοντας τις λεπτομέρειες με τέτοια γραμμική αλληλουχία, δημιουργεί την έννοια του χρόνου, τον οποίο διαιρεί σε παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα. Μας λέει π.χ. ότι πρέπει να γίνει αυτό προτού να γίνει το άλλο. Και δεν είναι αυτό το μόνο που μας λέει. Επειδή σε αυτό εδράζουν τα κέντρα της κατανόησης (Wernicke area) και της παραγωγής της γλώσσας (Broca area), μας μιλάει ακατάπαυστα, υπενθυμίζοντάς μας διαρκώς ποιοι είμαστε και πώς συνδεόμαστε με τον έξω κόσμο. Εδώ βρίσκεται το κέντρο της προσωπικότητάς μας.
Εδώ επίσης δημιουργούνται βρόγχοι ή μηχανισμοί σχεδόν αυτόματων αποκρίσεων στα ερεθίσματα. Με βάση αυτούς τους μηχανισμούς, το αριστερό μας ημισφαίριο μπορεί να προβλέπει το πώς θα αντιδράσουμε, τι θα σκεφτούμε ή πώς θα αισθανθούμε στο μέλλον – και φροντίζει να μας κατευθύνει προς τις ίδιες πάντα αντιδράσεις. Το αριστερό μας ημισφαίριο είναι ακόμη το τμήμα του εγκεφάλου μας που κατηγοριοποιεί τις πληροφορίες ιεραρχικά, συμπεριλαμβανομένων των πραγμάτων που μας έλκουν ή μας απωθούν. Αυτά που μας έλκουν και μας απωθούν κρίνει ότι είναι καλά ή κακά αντίστοιχα. Εδώ είναι η έδρα της κρίσης και της ανάλυσης, δύο λειτουργίες εξαιτίας των οποίων το αριστερό μας ημισφαίριο μας συγκρίνει διαρκώς με όλους τους άλλους και μας κρατά ενήμερους για τα σημεία στα οποία, κατά την κρίση του, υπερτερούμε ή υπολειπόμαστε.
Κι ενώ το αριστερό μας ημισφαίριο είναι υπεύθυνο για την κατανόηση της δομής και της σημασίας μιας πρότασης, την αντίληψη των γραμμάτων και τη σύνδεσή τους με τις έννοιες, το δεξί ημισφαίριο ερμηνεύει τη μη λεκτική επικοινωνία – τις πιο λεπτές υφές όπως ο τόνος της φωνής, η έκφραση του προσώπου και η γλώσσα του σώματος. Το δεξί μας ημισφαίριο αντιλαμβάνεται τη μεγάλη εικόνα της επικοινωνίας και αξιολογεί τη συνέπεια της πράξης ως σύνολο. Τέλος, το αριστερό μας ημισφαίριο είναι εκείνο που αντιλαμβάνεται τα όρια του σώματός μας, ενώ το δεξί είναι εκείνο που το τοποθετεί μέσα στον χώρο γύρω.
Όλα τα ποστ που έχω ανεβάσει το τελευταίο διάστημα, τα οποία βασίζονται σε συζητήσεις του Florian Tathagata με άλλους ανθρώπους, όπως μαγνητοσκοπήθηκαν, καταγράφηκαν και δημοσιεύθηκαν, είναι ακριβώς μια εξερεύνηση στον κόσμο του δεξιού ημισφαιρίου. Είναι η πραγματικότητα, όπως την αντιλαμβάνεται το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας. Όμως το δεξί ημισφαίριο δεν περιλαμβάνει γλωσσικό κέντρο κι έτσι δεν μπορεί να μας μιλήσει. Ο τρόπος του είναι ο τρόπος της διαίσθησης, ο τρόπος της συνολικής εικόνας, της ανάδειξης του χώρου που περιέχει τις λεπτομέρειες τις οποίες απομονώνουν προσεκτικά τα κύτταρα του αριστερού μας ημισφαιρίου και στη συνέχεια μας λένε ποιοι είμαστε, βασισμένα στη μνήμη ανάλογων λεπτομερειών, γεμίζοντας το μέλλον μας με προβολές για το τι θα προτιμήσουμε να κάνουμε και πώς. Κυριολεκτικά, είμαστε αποκυήματα της φαντασίας του αριστερού μας ημισφαιρίου.
Το θέμα είναι ότι οι πληροφορίες διοχετεύονται μέσω του corpus callosum πρώτα στο δεξί ημισφαίριο και μετά στο αριστερό. Θα μπορούσαμε εξίσου καλά να επικεντρωθούμε στην ενωτική εντύπωση που αποκομίζει το δεξί μας ημισφαίριο από τον κόσμο, όμως να που το αριστερό ημισφαίριο μας μιλάει ακατάπαυστα μέσα από το γλωσσικό μας κέντρο και τραβά την προσοχή μας προς τις λεπτομέρειες, μας οδηγεί σε αναλύσεις και γενικά δημιουργεί τον αποσπασματικό κόσμο που αντιλαμβανόμαστε ως εσωτερική μας πραγματικότητα. Αλλά να που δεν είναι η μοναδική…
Πολύ σύντομα και προς μεγάλη μου έκπληξη συνειδητοποίησα πως οι δύο αυτές ομάδες βιβλίων συμπλήρωναν απόλυτα η μία την άλλη. Όχι μόνο έβρισκα στη δεύτερη αιτιολογίες για την πρώτη, αλλά και στην πρώτη έβρισκα ακριβείς περιγραφές βιολογικών γεγονότων που περιγράφονταν στη δεύτερη. Αναπόφευκτα οδηγήθηκα στο συμπέρασμα ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο έχει πολύ ευρύτερη βιολογική βάση από ό,τι συνειδητοποιούμε.
Όπως όλοι γνωρίζουμε, ο εγκέφαλος μας χωρίζεται σε δύο ημισφαίρια, το αριστερό και το δεξί. Αυτά τα δύο ημισφαίρια επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω μιας «λεωφόρου μεταβίβασης πληροφοριών», ουσιαστικά μιας πολύ μεγάλης δέσμης νευρικών ινών που τα ενώνει, η οποία ονομάζεται μεσολόβιο ή τυλώδες σώμα (corpus callosum).
Από το corpus callosum οι πληροφορίες στη συνέχεια μεταβιβάζονται στον gyrus cinguli (έλικας προσαγωγίου), ο οποίος μαζί με την αμυγδαλή και τον ιππόκαμπο απαρτίζει το στεφανιαίο ή μεταίχμιο ή επιχείλιο σύστημα (limbic system). Τι λειτουργία επιτελεί αυτό; Η δουλειά του είναι να επισυνάπτει/περιενδύει τις εισερχόμενες πληροφορίες με συναισθήματα. Αυτό συμβαίνει προτού οι πληροφορίες διοχετευθούν προς τους ανώτερους εγκεφαλικούς λωβούς όπου εδράζουν οι γνωστικές ικανότητες. Επομένως, κάθε ερέθισμα που εισέρχεται στον εγκέφαλό μας υποχρεωτικά προσλαμβάνει ένα συναίσθημα από αυτό το σύστημα, που ονομάζεται επίσης παλαιοθηλαστικό γιατί αναπτύχθηκε πρώτο. Υπό αυτήν την έννοια, είμαστε μάλλον συναισθανόμενα όντα που σκέπτονται και όχι σκεπτόμενα όντα που συναισθάνονται, όπως προτιμάμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας.
Τέλος πάντων, ένα σημαντικό χαρακτηριστικό του στεφανιαίου συστήματος είναι ότι, παρόλο που λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, δεν ωριμάζει. Οι νευρώνες του, όπως και η πλειονότητα άλλωστε των νευρώνων του εγκεφάλου μας, αντίθετα με τα υπόλοιπα κύτταρα του σώματός μας, δεν αντικαθίστανται. Στο βιολογικό αυτό γεγονός οφείλεται το φαινόμενο ότι κάθε φορά που μας πατάνε τα συναισθηματικά μας κουμπιά, εξαιτίας ακριβώς του στεφανιαίου μας συστήματος, αντιδρούμε αρχικά με τον ίδιο τρόπο που αντιδρούσαμε όταν ήμασταν 2 ετών. Ευτυχώς που τα κύτταρα του εξωτερικού φλοιού, αντίθετα, ωριμάζουν κι έτσι μπορούμε να αναγνωρίζουμε νέες πληροφορίες. Κι όταν συγκρίνουμε τις νέες αυτές πληροφορίες με τις αποθηκευμένες στο γνωστικό μας κέντρο, παρά την αυτόματη πρώτη αντίδραση του στεφανιαίου μας συστήματος, μπορούμε να επαναξιολογήσουμε την τρέχουσα κατάσταση και εκούσια να επιλέξουμε μια πιο ώριμη αντίδραση.
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του εγκεφάλου μας είναι η ασυμμετρία αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου. Κάτι έχουμε ακούσει όλοι μας γι’ αυτό. Το δεξί ημισφαίριο είναι σχεδιασμένο να συγκρατεί τα πράγματα έτσι όπως συνδέονται μεταξύ τους. Για το δεξί μας ημισφαίριο δεν υπάρχει χρόνος πέρα από την τρέχουσα στιγμή και κάθε στιγμή είναι ένα τεράστιο κολλάζ εντυπώσεων κι ερεθισμάτων. Στην τρέχουσα αυτή στιγμή, λόγω της άμβλυνσης των ορίων μεταξύ των ξεχωριστών οντοτήτων που είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο το δεξί μας ημισφαίριο, όλα συνδέονται μεταξύ τους σαν ένα. Εδώ επίσης βρίσκονται οι κατοπτρικοί νευρώνες (mirror neurons) που λέγαμε, οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για την ενσυναίσθηση. Είναι αυτοί που μας κάνουν να μπαίνουμε στη θέση του άλλου και να «ξέρουμε ακριβώς πώς νιώθει».
Το αριστερό ημισφαίριο, από την άλλη, επεξεργάζεται τις εισερχόμενες πληροφορίες με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Παίρνει καθεμία από τις πολυσύνθετες στιγμές του δεξιού ημισφαιρίου και απομονώνει λεπτομέρειες, τις οποίες συνδέει με λεπτομέρειες από την προηγούμενη στιγμή. Οργανώνοντας τις λεπτομέρειες με τέτοια γραμμική αλληλουχία, δημιουργεί την έννοια του χρόνου, τον οποίο διαιρεί σε παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα. Μας λέει π.χ. ότι πρέπει να γίνει αυτό προτού να γίνει το άλλο. Και δεν είναι αυτό το μόνο που μας λέει. Επειδή σε αυτό εδράζουν τα κέντρα της κατανόησης (Wernicke area) και της παραγωγής της γλώσσας (Broca area), μας μιλάει ακατάπαυστα, υπενθυμίζοντάς μας διαρκώς ποιοι είμαστε και πώς συνδεόμαστε με τον έξω κόσμο. Εδώ βρίσκεται το κέντρο της προσωπικότητάς μας.
Εδώ επίσης δημιουργούνται βρόγχοι ή μηχανισμοί σχεδόν αυτόματων αποκρίσεων στα ερεθίσματα. Με βάση αυτούς τους μηχανισμούς, το αριστερό μας ημισφαίριο μπορεί να προβλέπει το πώς θα αντιδράσουμε, τι θα σκεφτούμε ή πώς θα αισθανθούμε στο μέλλον – και φροντίζει να μας κατευθύνει προς τις ίδιες πάντα αντιδράσεις. Το αριστερό μας ημισφαίριο είναι ακόμη το τμήμα του εγκεφάλου μας που κατηγοριοποιεί τις πληροφορίες ιεραρχικά, συμπεριλαμβανομένων των πραγμάτων που μας έλκουν ή μας απωθούν. Αυτά που μας έλκουν και μας απωθούν κρίνει ότι είναι καλά ή κακά αντίστοιχα. Εδώ είναι η έδρα της κρίσης και της ανάλυσης, δύο λειτουργίες εξαιτίας των οποίων το αριστερό μας ημισφαίριο μας συγκρίνει διαρκώς με όλους τους άλλους και μας κρατά ενήμερους για τα σημεία στα οποία, κατά την κρίση του, υπερτερούμε ή υπολειπόμαστε.
Κι ενώ το αριστερό μας ημισφαίριο είναι υπεύθυνο για την κατανόηση της δομής και της σημασίας μιας πρότασης, την αντίληψη των γραμμάτων και τη σύνδεσή τους με τις έννοιες, το δεξί ημισφαίριο ερμηνεύει τη μη λεκτική επικοινωνία – τις πιο λεπτές υφές όπως ο τόνος της φωνής, η έκφραση του προσώπου και η γλώσσα του σώματος. Το δεξί μας ημισφαίριο αντιλαμβάνεται τη μεγάλη εικόνα της επικοινωνίας και αξιολογεί τη συνέπεια της πράξης ως σύνολο. Τέλος, το αριστερό μας ημισφαίριο είναι εκείνο που αντιλαμβάνεται τα όρια του σώματός μας, ενώ το δεξί είναι εκείνο που το τοποθετεί μέσα στον χώρο γύρω.
Όλα τα ποστ που έχω ανεβάσει το τελευταίο διάστημα, τα οποία βασίζονται σε συζητήσεις του Florian Tathagata με άλλους ανθρώπους, όπως μαγνητοσκοπήθηκαν, καταγράφηκαν και δημοσιεύθηκαν, είναι ακριβώς μια εξερεύνηση στον κόσμο του δεξιού ημισφαιρίου. Είναι η πραγματικότητα, όπως την αντιλαμβάνεται το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας. Όμως το δεξί ημισφαίριο δεν περιλαμβάνει γλωσσικό κέντρο κι έτσι δεν μπορεί να μας μιλήσει. Ο τρόπος του είναι ο τρόπος της διαίσθησης, ο τρόπος της συνολικής εικόνας, της ανάδειξης του χώρου που περιέχει τις λεπτομέρειες τις οποίες απομονώνουν προσεκτικά τα κύτταρα του αριστερού μας ημισφαιρίου και στη συνέχεια μας λένε ποιοι είμαστε, βασισμένα στη μνήμη ανάλογων λεπτομερειών, γεμίζοντας το μέλλον μας με προβολές για το τι θα προτιμήσουμε να κάνουμε και πώς. Κυριολεκτικά, είμαστε αποκυήματα της φαντασίας του αριστερού μας ημισφαιρίου.
Το θέμα είναι ότι οι πληροφορίες διοχετεύονται μέσω του corpus callosum πρώτα στο δεξί ημισφαίριο και μετά στο αριστερό. Θα μπορούσαμε εξίσου καλά να επικεντρωθούμε στην ενωτική εντύπωση που αποκομίζει το δεξί μας ημισφαίριο από τον κόσμο, όμως να που το αριστερό ημισφαίριο μας μιλάει ακατάπαυστα μέσα από το γλωσσικό μας κέντρο και τραβά την προσοχή μας προς τις λεπτομέρειες, μας οδηγεί σε αναλύσεις και γενικά δημιουργεί τον αποσπασματικό κόσμο που αντιλαμβανόμαστε ως εσωτερική μας πραγματικότητα. Αλλά να που δεν είναι η μοναδική…
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)